Verslag Conferentie Challenges of Global Ageing: implications & strategies
Ter introductie van het onderwerp Global Aging kreeg men een korte film te zien die de ontwikkelingen op het gebied van vergrijzing weergaf.
Joanne Kellermann, directielid van De Nederlandsche Bank en verantwoordelijk voor de toezicht op pensioenen en verzekeringen, opende formeel de conferentie. Kellermann besteedde aandacht aan de wijze waarop de crisis het Nederlandse pensioenstelsel heeft beïnvloed.
Kellerman benadrukte dat de huidige economische crisis laat zien dat het Nederlandse pensioenstelsel duurzaam is, maar flexibel dient te zijn om het duurzaam te houden. Wat betreft bewustwording heeft de crisis een positieve invloed gehad, waarbij jongeren gestimuleerd worden om te sparen voor hun oude dag.
Magnus, senior economisch adviseur van UBS Investment Bank, benaderde vergrijzing vanuit een economisch perspectief. Economen proberen in te spelen op toekomstige veranderingen, teweeggebracht door vergrijzing.
Volgens Magnus is de huidige crisis en vergrijzing een bedreiging voor het Europese sociaal model. Magnus stelt dat het aantal werkenden op diverse manieren kan worden verhoogd. Men moet hierbij denken aan arbeidsmigratie en het verhogen van de arbeidsparticipatie van 65-69 jarigen en vrouwen in het algemeen. Scandinavische landen zijn een goed voorbeeld van een regio waarbij een hoog geboortecijfer gepaard kan gaan met een hoge arbeidsparticipatie van vrouwen.
Opkomende economieën bestaan momenteel uit drie maal zoveel kinderen als ouderen en er is nu nog sprake van een demografisch dividend. Het vergrijzingproces biedt echter een uitdaging gezien de zeer korte tijdsspanne waarin deze transitie plaatsvindt. Dit is vooral zorgelijk vanwege het lage welvaartsniveau.
Het huidige demografische dividend is echter niet voldoende om de vergrijzingproblematiek te ondervangen. Om dit dividend te verzilveren moet het gepaard gaan met de creatie van banen, een sterke overheid en rechtstaat, goed en toegankelijk onderwijs en gezondheidszorg. Daartegenover staat dat als hier niet in wordt voorzien deze landen blijven kampen met een hoge werkloosheid onder jongeren, met onrust en zelfs revolutie tot mogelijk gevolg. Vanuit macro-economisch oogpunt kan deprivatie van ouderen slechts worden voorkomen door jongeren de kans te geven op een goede gezondheid, opleiding en werk.
Caroline Gehrels, wethouder economische zaken van Amsterdam, ging in op de rol van Amsterdam.
De opdracht om de Amsterdamse economie in goede banen te leiden blijft volgens Gehrels bestaan. Onderdeel hiervan is het bouwen van bruggen tussen het bedrijfsleven, de wetenschap en overheid. De Amsterdam Economic Development Board is opgericht om een gedeelde strategie te realiseren op gebied van economie en innovatie.
Belangrijke onderwerpen hierbij zijn bijvoorbeeld het creëren van werkgelegenheid en het tegengaan van ongelijkheid. Momenteel is het duidelijk dat er vanaf 2015 in Amsterdam te weinig mensen zijn om de arbeidsplaatsen te vervullen die in de gezondheidszorg en andere dienstverlenende functies zullen ontstaan. Sinds 2006 is het voor expats makkelijker gemaakt om zich te vestigen in Amsterdam. Om die reden is het dan ook belangrijk om verder te kijken dan de Europese grenzen, think globally act locally.
Na een korte onderbreking presenteerde Richard Blewitt, CEO van HelpAge International zijn Global Agenda for an active and secure old age:
Voor de brede ouderenproblematiek zijn volgens Blewitt oplossingen beschikbaar, respectievelijk sociale pensioenen, gratis toegankelijke gezondheidszorg en verenigingen van ouderen die ouderenrechten veiligstellen.
Wat betreft de eerst genoemde oplossing, sociale pensioenen, blijkt de huidige dekking in landen waar dit type pensioen is ingevoerd, erg laag. Uit onderzoek is gebleken dat pensioenen ertoe bijdragen dat kinderen die opgroeien bij hun grootouders, langer zijn en vaker naar school gaan. De gezondheid van henzelf en mensen in hun directie omgeving neemt ook toe. Wanneer ouderen zich verenigen neemt de reikwijdte en invloed toe en maakt het de weg vrij voor meer solidariteit.
Blewitt sluit af met een aantal mythen die er bestaan over ouderen en die worden ontkracht in een Duitse publicatie. Het gaat om de volgende mythen:
- Senioriteit begint bij 65
- Ouderen kunnen niets nieuws meer leren
- Oudere werknemers zijn minder productief
- Ouderen willen niets leren over nieuwe technologieën
- Ouderen nemen de banen in ten koste van jongeren
- Economieën met een vergrijzende populatie zijn verloren
- Ouderen moeten beschermd worden door specifieke regels
- Ouderen zijn vaker ziek en hebben meer zorg nodig
- Preventie en afkicken is zinloos voor ouderen
- Ouderen zijn een last voor hun omgeving.
- Er is een generatieconflict op handen
- Samenlevingen in vergrijzing zijn niet in staat om hervormingen door te voeren.
Tevens waren er twee kortere presentaties door middel van Skype. Aan het woord kwam:
- het plaatsvervangend hoofd van TYM uit Vietnam, Duong Thi Ngoc Linh &
- Inez Murray van Women’s World Banking vanuit New York
Volgens Murray heeft de bank geen specifieke focus op ouderen maar doordat er aandacht uitgaat naar levenscycli is ouderdom wel een onderdeel. Aangezien vrouwen gemiddeld genomen ouder worden dan mannen, en mede hierdoor ook economisch kwetsbaarder zijn, blijft senioriteit een aandachtspunt.
Bovendien zijn vrouwen in het huishouden verantwoordelijk voor de financiën, waaronder het sparen. Het is belangrijk om als bank middelen en technieken to combineren zodat vrouwen de (in)formele mechanismes begrijpen. Sparen blijft echter moeilijk voor mensen.
Duong Thi Ngoc Linh, deputy director van TYM, leverde middels skype een bijdrage. TYM is een microfinancieringsorganisatie in Vietnam die ontstaan is om het armoedebestrijdingprogramma van de overheid uit te voeren, Dit instituut is gestoeld op het Grameen model en bedient 67.000 vrouwen in het noorden van Vietnam. TYM geeft vrouwen trainingen in bedrijfskunde en financiële vaardigheden. Sinds 1996 houdt TYM zich ook bezig met microverzekeringen. In 2010 zijn ze gestart met het aanbieden van micro-pensioenen voor 0.05 dollar per week.
Abhinav Sinha leverde tijdens de conferentie een bijdrage op gebied van innovatie. Hij is een van de oprichters van EKO, een bedrijf dat door middel van technologie de toegang tot financiële diensten probeert te vergroten.
Er zijn te weinig servicekantoren van banken (80.000) in India terwijl er 20 miljoen ‘kruidenierszaken’ zijn, welke tevens worden gebruikt door de mobiele telefonie industrie. De kern van het idee van EKO is voortgekomen uit het bestaan van de 20 miljoen ‘kruidenierswinkels’ en de 700 miljoen mobiele gebruikers. EKO heeft ervoor gezorgd dat financiële producten verkrijgbaar zijn in deze kleinere lokale winkels.
De enige gemeenschappelijke deler van mobiele gebruikers is het intikken van een nummer en het aan/uit zetten van de telefoon. EKO heeft dit als uitgangspunt genomen voor hun mobile banking product. Met dit gegeven (zonder gebruik van internet en GPRS en met inachtneming van ongeletterdheid) is er een techniek ontwikkelt waarmee overboekingen en andere opdrachten kunnen worden verwerkt. EKO is hiervoor een samenwerking aangegaan met de twee grootste private en publieke banken in India. Deze methode is kostenefficiënt en kost slechts 2 roepies per boeking (< 0,04 dollar). Ter vergelijking, boeking bij een bank kost 1 dollar, bij een ATM 50 cent.
De paneldiscussie was het laatste onderdeel van de conferentie. De deelnemers - Prof. Dr. Guus Boender, dr. Adri van der Wurff, mr. Annette van der Krogt en prof. dr. Westendorp - zijn afkomstig uit verschillende disciplines. Onder leiding van Ilona Hofstra werd gereflecteerd op de bijdragen van de dag.
Onderwerp 1: wat doet het onderwerp Global Aging met u:
De meeste panelleden werden gemotiveerd door het thema vergrijzing en hetgeen er is gezegd tijdens de conferentie. Westendorp beschouwd Global Aging als een succesverhaal. Dat de wereld zoveel ouderen heeft is een gevolg van laag kindersterfte en dat we mensen op middelbare leeftijd in leven kunnen houden. Tevens is Aging volgens Westendorp een opportunity. Bezien vanuit economisch oogpunt zijn is er een deel van het leven dat nog niet wordt geëxploiteerd. De panelleden willen allen zo lang mogelijk door werken.
Onderwerp 2: Hoe raakt global ageing Nederland en hoe bent u betrokken?
Er moet meer worden stilgestaan bij het doel van het pensioengeld en daarmee hoe we het geld nu gebruiken, zodat het systeem over 30 jaar beter is ingericht. Mensen die wij nu als gepensioneerd beschouwen kunnen dan blijven werken en jongeren later productiever zijn (Boender). Het bedrijfsleven speelt in dit proces een grote rol omdat zij in de toekomst te maken zullen krijgen met een tekort aan arbeidskrachten (Van der Krogt).
In die landen waar APG investeert en nog geen sociaal pensioen aanwezig is wordt dit gestimuleerd (Van der Wurff). Westendorp benadrukt dat er ondanks de luxepositie die Nederlanders hebben er binnen Nederland ook nog grote verschillen zijn, geld is health.
Als iedereen twee jaren extra zou werken dan zou de onbetaalbaarheid van ons pensioenstelsel voor het grootste deel zijn opgelost. Het is een cultureel probleem dat ons in de 65+ val heeft geleid. 66 en 67-jarige moeten weer als gewone arbeidzame jaren worden gezien (Westendorp). Twee en een half jaar langer werken maakt het systeem 25% goedkoper (Boender).
Het huidige pensioenstelsel is bovendien gebaseerd op de verwachting dat men nog 14 jaar leeft na het ontvangen van het pensioen. Gepensioneerden hebben daarom een hoger pensioen dan dat zij daadwerkelijk hebben betaald (Westendorp).
Uit het publiek kwam de opmerking dat hoewel we steeds ouder worden er ook sprake is van veel chronisch zieken, met als gevolg dat het rendement wat betreft werkzame jaren laag is. Het gezondheidsniveau is niet hoog genoeg.
Westendorp benadrukt dat er de afgelopen decennia vooruitgang is geboekt, ondanks het feit dat 90 procent van de mannelijke bevolking heeft gerookt. De risico’s van moderne problemen zoals obesitas zijn vele malen kleiner. Bovendien is er sprake van onwetendheid wat betreft ziekten en gebreken. Men wordt steeds ouder omdat ziekten sneller worden gediagnosticeerd. Er is dus geen sprake van meer ziekten, maar van een snellere diagnose, waardoor ernstige gebreken voorkomen kunnen worden. Men heeft gemiddeld genomen vijf jaar ernstige gebreken voordat men sterft.
Onderwerp 3: Welke innovaties zullen worden omarmd/Wat kan het buitenland leren over Nederlands pensioensysteem?
Nederland wordt gekenmerkt door solidariteit, ook wat betreft de gezondheidszorg (Boender). Markwerking leidt niet tot aantoonbaar goedkopere gezondheidszorg (Westendorp). Van der Wurff benadrukt dat er vooral gekeken moet worden naar de kosten van een pensioenstelsel afgezet tegen de alternatieven.
De kern van Nederland is solidariteit en dat zou moeten worden geëxporteerd. Een teleurstellend aspect is dat de solidariteit ophoudt bij de grenzen (Boender).
Idealiter zou er een gedeelte van het pensioenvermogen moeten worden gestoken in het opzetten van een pensioenstelsel in het buitenland. Deze ontwikkeling komt tegelijkertijd ook ten goede aan de Nederlandse economie i.v.m. de grotere afzetmarkt (Boender). Een andere innovatie die wordt genoemd is een flexibelere omgang met pensioengeld. Hierdoor bestaat er de mogelijkheid dat men met geld uit het pensioensfonds investeringen kan doen ten behoeve van zichzelf zodat er langer kan worden doorgewerkt.